18 listopad 2017

Cmentarz Grabiszyński – wyjątkowe miejsce wiecznego spoczynku

 

 

Cmentarz Grabiszyński – obok Cmentarza Osobowickiego, Cmentarza Świętej Rodziny, Cmentarza Świętego Wawrzyńca - to jedna z największych nekropolii we Wrocławiu. Katakumby w swoich obecnych granicach to jedna z trzech części stanowiących w pierwszej połowie XX wieku większy kompleks cmentarny.

 

Początkowo był to cmentarz na którym chowano zmarłych z południowych parafii Wrocławia, ewangelickich: św. Elżbiety i św. Trójcy, katolickich: św. Karola Boromeusza i św. Elżbiety Węgierskiej oraz zakonników z klasztoru Bonifratrów. Później stał się cmentarzem komunalnym - Kommunal Friedhof in Graebschen. Cmentarz Grabiszyński I znajdował się między ulicami: Hallera, Romera i Grabiszyńską, w miejscu, w którym znajduje się dziś Park Grabiszyński. Został założony w roku 1868, w centralnej części nekropolii stała kaplica, wybudowana według projektu architekta Zimmermanna w stylu naśladującym renesans włoski. Cmentarz Grabiszyński II został założony w 1881 roku, jest jedyną częścią dawnego kompleksu cmentarnego, używaną do dziś. W 1882 roku wybudowano według projektu architekta Kesslera neoromańską kaplicę poświęconą pamięci Karoliny Gierth. Kaplica ta używana jest dziś do odprawiania ceremonii żałobnych. Cmentarz Grabiszyński  III powstał w 1916 roku po wschodniej stronie ulicy Grabiszyńskiej, na południowym skraju najstarszej części kompleksu cmentarnego. Centralny element cmentarza stanowiło wybudowane w 1926 roku według projektu Richarda Konwiarza krematorium.

 

                                         Historia:

Przy ul. Grabiszyńskiej były zlokalizowane trzy cmentarze komunalne. W chwili obecnej eksploatowany jest tylko jeden z nich, usytuowany wzdłuż ul. Grabiszyńskiej (Graebschener Strasse), po jej zachodniej stronie. Powierzchnia około  20 ha.

Cmentarz komunalny II, obecnie jedyna użytkowa część z dawnego zespołu trzech nekropolii, powstał w 1881 roku.

Wiadomo, że już w 1882 roku wybudowano na cmentarzu kaplicę cmentarną poświęconą pamięci Karoliny Gierth. Usytuowano ją naprzeciw wejścia głównego w północno-wschodnim narożniku cmentarza. Realizatorem budowy był architekt Kessler. Jest to murowany z cegły, licowany cegłą klinkierową budynek na planie krzyża greckiego o krótkich ramionach. Nad ich skrzyżowaniem umieszczona jest kryta blachą miedzianą kopuła z latarnią. Wszystkie cztery elewacje posiadają podobny układ kompozycyjny z ryzalitami wejściowymi zwieńczonymi trójkątnym szczytem. Wejścia (od wschodu i zachodu) posiadają portale zamknięte łukiem półokrągłym. Wnętrze kaplicy jest jednoprzestrzenne, z umieszczonymi w płytkich ramionach bocznych kruchtą, prezbiterium, pomieszczeniem pomocniczym i wyjściem. Budowla formą nawiązuje do klasycznej włoskiej architektury renesansowej o pochodzeniu bizantyjskim z neoromańskimi detalami.

Mimo rozbudowania zespołu nekropolii o tę nową część do roku 1890 liczba parafii użytkujących mogilnik nie uległa powiększeniu. Dopiero od 1900 roku wykorzystywały ten teren oprócz gmin ewangelickich Św. Elżbiety i Św. Barbary, parafie katolickie Św. Henryka i NMP na Piasku, starokatolicy, klasztor Bonifratów i klasztor Elżbietanek. Od 1909 roku na terenie cmentarza chowani byli zmarli z terenu parafii Św. Karola, a od 1911 parafii Św. Trójcy.
Użytkowany do dzisiaj cmentarz komunalny mieści się, jak już wspomniano, w granicach dawnego cmentarzyska II. Jego rozwój przestrzenny przebiegał w dwóch etapach.

W pierwszych latach południową granicę katakumb stanowiła ukośnie biegnąca droga – od ulicy Grabiszyńskiej do mostku na rzece Ślęzy. W drugim etapie poszerzono teren w kierunku południowym poza tę drogę. Cmentarz posiadał kształt nieregularnego czworoboku. Pod koniec lat 20-tych XX wieku ogrodzony był ceglanym murem od ulicy Grabiszyńskiej, pozostałą cześć ogrodzenia stanowiła siatka metalowa. Mogilnik był niejednolity pod względem kompozycyjnym, jego większa część podzielona regularnie kwaterami, rozwijała się przez przyłączanie w kierunku południowym kolejnych terenów, przy zachowaniu zasady siatki prostych dróg i prostokątnych kwater. Peryferycznie umieszczone wejście (zapewne ze względu na łatwiejszą komunikację z istniejącym po przeciwnej ulicy cmentarzem I) grupuje w najbliższym swym sąsiedztwie wszystkie budynki stanowiące funkcjonalne zaplecze nekropolii: domy kamieniarskie, pijalnię, budynki administracyjne. Drugie wejście powstało około 1900 roku (nie zrealizowano tu późniejszego projektu okazałego założenia bramnego z 1925 roku) mniej więcej pośrodku wschodniej granicy cmentarza, od strony ulicy Grabiszyńskiej. Miało ono skomunikować część II i planowaną, nową III część nekropolii. Od wschodniej, regularnej części cmentarza II, różni się jego zachodnia część, powstała około roku 1900. Zaplanowano ją jako założenie krajobrazowe, z drogami o swobodnym układzie, które tworzyły trzy duże, połączone ze sobą pętle.

W latach 50-tych na Cmentarzu Komunalnym II przeprowadzono niemal całkowitą likwidację mogił przedwojennych. Zachowano jedynie kilka nagrobków.

Na początku lat 90-tych XX wieku poszerzono miejsca spoczynku o nowe pola w kierunku rzeki Ślęzy oraz o pozyskane tereny po byłym ELWRO.
Obecnie nie ma już nowych ziemnych pól grzebalnych. Są miejsca przeznaczone wyłącznie na pochówki urnowe – ziemne.

 

Znani pochowani na Cmentarzu Grabiszyńskim:

·  Andrzej Adamus (1949-2004) – wydawca

· doc. Stanisław Baranowski (1935-1978) – meteorolog, glacjolog, polarnik wykładowca Uniwersytetu Wrocławskiego

· Piotr Bednarz (1949-2009) – działacz opozycji w PRL-u, odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

· prof. Janina Bogusławska-Jaworska (1930-2002) – lekarz, założycielka Kliniki Onkologii i Hematologii Dziecięcej we Wrocławiu

· prof. Marcin Bukowski (1902-1997) - architekt kierujący odbudową wrocławskich zabytków

· Stanisław Chaciński (1936-1990) – poeta

· płk. Zygmunt Cšadek (1895-1979) – oficer Wojska Polskiego

· Zbigniew Cynkutis (1938-1987) - reżyser teatralny

· prof. Władysław Czapliński (1905-1981) – historyk, wykładowca Uniwersytetu Wrocławskiego

· prof. Jerzy Czernik (1938-2010) - chirurg dziecięcy, prezes Polskiego Towarzystwa Chirurgów Dziecięcych

· Ryszard Francman (1943 - 2010) – kaskader

· Bolesław Hebrowski (1921-2014) - żołnierz AK, Honorowy Prezes Dolnośląskiego Oddziału PZITS

 

C.d artykułu na następnej stronie...

Share

Dodaj komentarz


Kod antyspamowy
Odśwież

Ostatnie komentarze

Partnerzy